Από τη Γερμανική εισβολή… στην Κατοχή του Τόπου μας

Άρθρο του καθηγητή κ. Νίκου Πουλόπουλου

Σήμερα, 6 Απριλίου 2026, συμπληρώνονται 85 χρόνια από την έναρξη της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα — μια ημερομηνία που σηματοδότησε την αρχή μιας οδυνηρής, τριπλής Κατοχής και άφησε ανεξίτηλα ίχνη στη συλλογική μνήμη της χώρας. Μπορούμε ίσως πλέον ν’ αποδεχτούμε ότι η 6η Απριλίου δεν ήταν απλώς η αρχή ενός σύντομου πολέμου που έληξε με τη συνθηκολόγηση/ήττα της Ελλάδας· ήταν η αρχή μιας μακράς εποχής που δοκίμασε την αντοχή της χώρας μας και διαμόρφωσε το πώς θυμόμαστε, πώς αφηγούμαστε και πώς τιμούμε (ή … δεν τιμούμε) τα πρόσωπα και τα γεγονότα εκείνης της περιόδου!

Είκοσι ημέρες αργότερα, την 26η Απριλίου, 1941, έλαβε χώρα η Μάχη του Ισθμού, το τελευταίο ίσως κρίσιμο στρατιωτικό επεισόδιο της γερμανικής εισβολής στην ηπειρωτική Ελλάδα που επηρέασε την εκκένωση των συμμαχικών δυνάμεων προς την Νοτιοδυτική Πελοπόννησο και προετοίμασε το έδαφος για τις αερομεταφερόμενες επιχειρήσεις των Γερμανών που κορυφώθηκαν με την αδιαμφισβήτητα κομβική από πολλές απόψεις Μάχη της Κρήτης.

Το 2019, στην πρώτη μου συνεργασία με το Κορινθιακό Εργαστήριο Ιστορίας, παρουσιάσαμε το σχεδόν ξεχασμένο από την ιστοριογραφία και τοπική μνήμη γεγονός της Μάχης του Ισθμού και της κατάληψης από τα γερμανικά στρατεύματα της πόλης της Κορίνθου. Έκτοτε, η γνώση μας γύρω από τα γεγονότα της 26ης Απριλίου, 1941, έχουν εμπλουτιστεί με περαιτέρω έρευνα, εργασίες και παρουσιάσεις τόσο γύρω από το τακτικό, στρατιωτικό κομμάτι της Μάχης, όσο και σε σχέση με τα γεγονότα που ακολούθησαν, ειδικά γύρω από την αιχμαλωσία των συμμαχικών δυνάμεων και το ρόλο του στρατοπέδου της Κορίνθου.

Με την ευκαιρία λοιπόν της επετειακής συμπλήρωσης των 85 ετών από τη Μάχη του Ισθμού, θα ήθελα να παρουσιάσω, τιμής και μνήμης ένεκεν, τις επόμενες ημέρες λίγα σύντομα κείμενα που εξελίχθηκαν ως πάρεργα της ερευνητικής μου ενασχόλησης με τα γεγονότα της Μάχης αλλά και της γερμανικής Κατοχής στην περιοχή. Είμαι φυσικά ευγνώμων στο Κορινθιακό Εργαστήριο Ιστορίας που δέχτηκε να τα φιλοξενήσει.

Life is a movie. Death is a photograph! (Susan Sontag)

“Στις 6:30 το πρωί (της 26ης Απριλίου), ακούστηκε ένας εκκωφαντικός θόρυβος από μηχανές και βόμβες που εκρήγνυνταν πυκνά γύρω από τις θέσεις μας. Ο βομβαρδισμός συνεχίστηκε για μισή ώρα… Στις 7, μεγάλα μεταγωγικά Junkers 52, άρχισαν να πετούν πάνω από τα κεφάλια μας σε ύψος περίπου 200 μέτρων. Ερχόντουσαν σε κύματα των τριών, εκατοντάδες από αυτά, που έριχναν αλεξιπτωτιστές, τους πρώτους που είχαμε δει ποτέ. Αυτό το θέαμα έφερε στο μυαλό μου ένα έργο του H. G. Wells, το «Things to Come» (Τα Πράγματα που Πρόκειται να Συμβούν), ειδικά όταν άρχισαν να ρίχνουν από τ’ αεροπλάνα τον οπλισμό τους, μοτοσυκλέτες, βαριά πολυβόλα και άλλο υλικό, και όλα αυτά να ξεχωρίζουν από διαφορετικά χρωματισμένα αλεξίπτωτα”.

Με αυτόν τον τρόπο ξεκινάει την αφήγηση της Μάχης του Ισθμού ο Νεοζηλανδός Fred Woollams, ο οποίος είχε επιφορτιστεί με το τάγμα του τη διαφύλαξη της Διώρυγας της Κορίνθου εκείνο το πρωϊνό. Η σχεδόν κινηματογραφική αυτή περιγραφή βρίσκεται στο βιβλίο του Woollams, “Corinth and All That” (Η Κόρινθος και όλα τα σχετικά), το οποίο συνέγραψε όταν επέστρεψε στην χώρα του το 1945, ως φόρο τιμής, όπως αναφέρει, σε αυτούς που έπεσαν ηρωϊκά μαχόμενοι στην Κόρινθο αλλά και με ιδιαίτερο σεβασμό και ευγνωμοσύνη προς όλους εκείνους τους Έλληνες που με κίνδυνο της ίδιας τους της ζωής τους βοήθησαν κατά την περίοδο διαφυγής τους από τους Γερμανούς στα Γεράνεια Όρη.

Η αναφορά του Woollams στο σενάριο της ομώνυμης ταινίας “Things to Come”, από τον μετρ της επιστημονικής φαντασίας εκείνη την εποχή, τον H.G. Wells, μας δίνει ένα, έστω καλλιτεχνικό, μέτρο σύγκρισης της βιωματικής εμπειρίας των εμπλεκόμενων στρατιωτών στη Μάχη αυτή. Για τους στρατιώτες φύλακες του Ισθμού την ημέρα εκείνη η εικόνα του ουρανού με τα εκατοντάδες αεροπλάνα να ξεπροβάλουν από το Ηραίο και να κρύβουν τον πρωϊνό Κορινθιακό ουρανό έμοιαζε με κάτι εξωπραγματικό, που μόνο ως ταινία επιστημονικής φαντασίας μπορούσε να προσληφθεί! Δεν είναι τυχαία όμως η αναφορά του Woollams στην βρετανική ταινία “Things to Come”, παραγωγής 1936, η οποία μάλιστα έγινε μια από τις διασημότερες ταινίες του είδους της για την εποχή εκείνη και σήμερα θεωρείται cult ταινία επιστημονικής φαντασίας. Στα πρώτα λεπτά της ταινίας ξεδιπλώνεται ο επερχόμενος δυστοπικός καινούργιος κόσμος μέσα από μια ξαφνική επίθεση που ξεκινά από αέρος με εκατοντάδες αεροπλάνα που μαυρίζουν τον γαλανό ουρανό πριν να επιτεθούν και σπείρουν την καταστροφή, όπως φαίνεται και στο σχετικό πλάνο που παραθέτω από την ταινία. (φώτο 1)

Με αυτήν την οπτική ο Woollams και οι συμπολεμιστές του, σαν τους μοιραίους ήρωες μιας κινηματογραφικής ταινίας , έβλεπαν από την γη την γαλανή οθόνη του κορινθιακού ουρανού να γεμίζει με τα γερμανικά μαύρα πουλιά του ολέθρου. Πώς όμως οι έτεροι πρωταγωνιστές, οι Γερμανοί, είχαν φανταστεί και διασκευάσει το σενάριο της δικής τους κινηματογραφικής αφήγησης για τη Μάχη του Ισθμού;

Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα είναι σχετικά απλή: ως μια περιπέτεια δράσης, όπου στο τέλος κερδίζουν, ως συνήθως, … οι Γερμανοί! Αυτό το σενάριο των Γερμανών δεν ήταν βασισμένο στη φαντασία ενός σκηνοθέτη, αλλά στην απόλυτη εμπιστοσύνη και εμπειρία που είχαν από αντίστοιχες στρατιωτικές επιχειρήσεις από την αρχή του Β’ΠΠ με την πλέον επίλεκτη ομάδα που έστειλαν στην Κόρινθο, τους περίφημους Fallschirmjäger (Αλεξιπτωτιστές). Επειδή οι Γερμανοί έβλεπαν την επιχείρηση της κατάληψης της Διώρυγας από αέρος ως μια μοναδική ευκαιρία προώθησης της ναζιστικής τους προπαγάνδας, είχαν ετοιμάσει το όλο γεγονός ως μια πραγματική κινηματογραφική σκηνοθεσία χολιγουντιανών διαστάσεων! (φωτο 2)

Για την επίτευξη του σκοπού αυτού, οι Γερμανοί είχαν συμπεριλάβει στην αεραποβατική αποστολή τους και τον Eberhard von der Heyden, έναν από τους πλέον καταξιωμένους κινηματογραφιστές της Γερμανίας την εποχή εκείνη, έμπειρο μέλος της ναζιστικής προπαγανδιστικής μηχανής, με τον στρατιωτικό βαθμό μάλιστα του Sonderführer (αξιωματικός σε ειδική αποστολή). Ο von der Heyden ήταν ένας κινηματογραφιστής με ειδικότητα στην αεροφωτογράφιση. Ξεκίνησε την καριέρα του ως βοηθός κινηματογραφιστής σε μια δραματική ταινία του 1935 με ήρωα έναν Γερμανό πιλότο του Α’ΠΠ (Wunder des Fliegens) και στη συνέχεια συνεργάστηκε με την ιέρεια της γερμανικής κινηματογραφικής προπαγάνδας και προσωπική φίλη του Χίτλερ, την Leni Riefenstahl, στο προπαγανδιστικό φίλμ «Ολυμπία». (φωτο 3)

Για τα γυρίσματα του, η Riefenstahl, πολύ πιθανόν και ο von der Heyden, βρέθηκαν στην Ολυμπία και στην Κόρινθο την Άνοιξη του 1936, όπου κινηματογράφησαν και την αφή της φλόγας και την διέλευση της από την διώρυγα της Κορίνθου, πάνω στην οποία ίσως να βρέθηκε ο von der Heyden για πρώτη φορά στην ζωή του (φωτο 4).

Στη συνέχεια, το 1939, ο von der Heyden, βρέθηκε με ένα ναζιστικό αεροπορικό σώμα στην Ισπανία του Φράνκο, γυρίζοντας το φιλμ «Im Kampf gegen den Weltfeind», ενώ το 1940 τον βρήκε κινηματογραφιστή σε μία από τις πρώτες επιχειρήσεις των Γερμανών αλεξιπτωτιστών στην Νορβηγία. Στη συνέχεια συμμετείχε ως υπεύθυνος για εβδομαδιαία προπαγανδιστικά επίκαιρα του γερμανικού στρατού, μέχρι και λίγες μέρες πριν την Μάχη του Ισθμού, όποτε και ενσωματώθηκε ως κινηματογραφιστής της όλης επιχείρησης.

Από μια άποψη, είμαστε τυχεροί που ο von der Heyden έτυχε μέλος της συγκεκριμένης αποστολής καθώς από το πρώτο κομμάτι της επιχείρησης, την προσέγγιση των Γερμανών από αέρος στον Ισθμό και τις πρώτες ρίξεις και αψιμαχίες πέριξ και πάνω στην διώρυγα, τις έχουμε καθαρά καταγεγραμμένες στο φιλμ της κάμερας του. Το πρώτο φιλμ, κάποια στιγμή πρέπει να του τελείωσε και το άλλαξε με καινούργιο, όπως μας ενημερώνει και σχετικό ρεπορτάζ γερμανικής εφημερίδας, ένα μήνα μετά τα γεγονότα στον Ισθμό. (φωτο 5)

Λίγο μετά αφού είχε φορτώσει το καινούργιο φίλμ, όμως, ήταν αρκετά άτυχος να είναι ο ίδιος πρωταγωνιστής στην πιο εντυπωσιακή σκηνή όλης της Μάχης, μαζί με μερικούς ακόμα Γερμανούς αλεξιπτωτιστές, στην μεγάλη έκρηξη και καταστροφή της γέφυρας του Ισθμού. Το σώμα του, μαζί με την κινηματογραφική του κάμερα, καταποντίστηκαν στα νερά της διώρυγας. Λίγες ημέρες αργότερα η κάμερα και το άψυχο σώμα του von der Heyden ανασύρθηκαν από τα νερά του Κορινθιακού, στην περιοχή της Ποσειδωνίας.(φωτο 6)

Ενταφιάστηκε κοντά στον Ισθμό, ενώ ότι κινηματογραφικό υλικό διασώθηκε από τα φιλμ που τράβηξε, χρησιμοποιήθηκαν τόσο για προπαγανδιστικά γερμανικά επίκαιρα της εποχής, όσο και για σκηνές από το μεγαλύτερο σε διάρκεια προπαγανδιστικό φιλμ “Kreta”, με την επικράτηση των Γερμανών στην Μάχη της Κρήτης, του 1942. Ίσως ο von der Heyden να είχε αρχικά οραματιστεί αυτή την διπλή επιχείρηση των Γερμανών αλεξιπτωτιστών, σε Ισθμό και έπειτα στην Κρήτη, ως ένα κινηματογραφικό δίπτυχο που δεν κατάφερε όμως ο ίδιος να ολοκληρώσει.

Υπάρχει μια φωτογραφία του von der Heyden, που σκιαγραφεί και με έναν ιδιαίτερο τρόπο την (μη) ύπαρξη του, είναι αυτή που ο ίδιος, in absentia, χωρις να φαίνεται, τραβάει με τον φακό του τους Γερμανούς αλεξιπτωτιστές πάνω στη γέφυρα του Ισθμού, δευτερόλεπτα πριν την καταστροφή της και τον αφανισμό του ιδίου του καλλιτέχνη της. (φωτο 7)

Μετά, τίτλοι τέλους! (φωτο 8 )

Ίσως είχε δίκιο τελικά η Sontag όταν έγραφε ότι η ζωή είναι μια ταινία και ο θάνατος μια φωτογραφία!

Το Κορινθιακό Εργαστήρι με αφορμή τη συμπλήρωση 85 ετών από την Γερμανική εισβολή στην Ελλάδα (6 Απριλίου 1941) έως και τη Μάχη του Ισθμού (26 Απριλίου 1941), τιμά μια περίοδο καθοριστική για την εθνική και τοπική μας ιστορία. Στο πλαίσιο αυτό, και με βασικό στόχο τη συμβολή του Εργαστηρίου στην προσέγγιση της ιστορικής αλήθειας και ταυτόχρονα στην ανάδειξη της τοπικής ιστορίας μέσα από την έρευνα και τον επιστημονικό λόγο, δημοσιεύει στη σελίδα του στο FB  μια σειρά κειμένων του καθηγητή κ. Νίκου Πουλόπουλου, με επίκεντρο τόσο τη Μάχη του Ισθμού όσο και την επακόλουθη γερμανική Κατοχή της περιοχής