- Διαφήμιση -

Για τους περισσότερους η λέξη «πυραμίδα» παραπέμπει αυτόματα στις τρεις διάσημες Αιγυπτιακές της νεκρόπολης της Γκίζας, εκείνη του Χέοπα, γνωστή ως «η Μεγάλη Πυραμίδα», αυτή του δευτερότοκου γιού (ή αδερφού) του, Χεφρήνου και τη μικρότερη από τις άλλες δυο του Μυκερίνου ή Μενκαουρέ μαζί με τις δορυφορικές «των Βασιλισσών». Υπάρχει όμως μια ακόμη, από τις πολύ περισσότερες, η οποία έχει κομβικό ρόλο ως μια επαναστατική ιδέα που χωρίς υπερβολή άλλαξε την πορεία της αρχιτεκτονικής: η βαθμιδωτή πυραμίδα του Ζοζέρ. Το μνημειακό αυτό κτίσμα δεν είναι μόνο η πρώτη πυραμίδα της Αιγύπτου αλλά και η παλαιότερη μεγάλου μεγέθους λίθινη κατασκευή που επιβιώνει σχεδόν ακέραια από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας.

Η βαθμιδωτή πυραμίδα του Ζοζέρ ή της Σακκάρα, χρονολογείται περί τα 2600 π.Χ. και αποτελεί τον ενδιάμεσο κρίκο μεταξύ μασταμπά και των μεγάλων πυραμίδων αποτελώντας την πρώτη απόπειρα για έναν ακόμα μεγαλύτερο μνημειώδη τάφο, μια λιθόκτιστη κατασκευή που θα οδηγούσε τις ψυχές στον ουρανό. Με έξι βαθμίδες ως την κορυφή σε ύψος 62 μέτρων αποτελεί ένα αριστούργημα έμπνευσης και καινοτόμων τεχνικών της αρχαίας αρχιτεκτονικής και παράλληλα ένα μνημείο που περίκλειε όχι μόνο σοφία αλλά και μια πληθώρα από συμβολισμούς. Ως τα τότε οι αρχιτέκτονες επέλεγαν τα παραδοσιακά υλικά για τα οικοδομήματα τους, πηλότουβλα και ξύλο με την βαθμιδωτή πυραμίδα να αποτελεί την πρώτη απόπειρα κάτι τόσο μνημειώδους από λίθο.

-Ανακαλύψτε το νέο e-shop του Βιβλιοπωλείου ΚΟΥΚΙΔΑ-

Η βαθμιδωτή πυραμίδα του Ζοζέρ ή της Σακκάρα, χρονολογείται περί τα 2600 π.Χ. και αποτελεί τον ενδιάμεσο κρίκο μεταξύ μασταμπά και των μεγάλων πυραμίδων αποτελώντας την πρώτη απόπειρα για έναν ακόμα μεγαλύτερο μνημειώδη τάφο, μια λιθόκτιστη κατασκευή που θα οδηγούσε τις ψυχές στον ουρανό.

Οι αρχιτέκτονες δεν δείχνουν όμως να πειραματίζονται δειλά αλλά σαν να είναι σίγουροι για τον εαυτό τους προχωρώντας σε ακόμα πιο τολμηρά βήματα δίνοντας μορφή σε κίονες που θυμίζουν παπύρους οι οποίοι θα εξελιχθούν στους γνωστούς μνημειώδεις των επιβλητικών μεταγενέστερων Αιγυπτιακών μνημείων και δημιουργώντας δορυφορικά βοηθητικά κτίσματα καθένα ξεχωριστό. Αν και το όνομα του αρχιτέκτονα που εμπνεύστηκε το σχέδιο δεν μας έχει διασωθεί η αναγραφή του ονόματος Ιμχοτέπ σε ένα άγαλμα κοντά στην είσοδο της πυραμίδας θεωρείται από πολλούς ότι παραπέμπει στον εμπνευστή της ιδέας, έναν αρχιτέκτονα και παράλληλα αρχιερέα, αρχιξυλουργό και επικεφαλής των γλυπτών της αυλής που θεοποιήθηκε μετά το θάνατο του.

Η βαθμιδωτή πυραμίδα δεν είναι μόνο μια κομβική στιγμή στην αρχιτεκτονική της Αιγύπτου αλλά και στην ίδια την γραφειοκρατία της αυλής καθώς ένα τόσο μεγαλειώδες οικοδόμημα απαιτούσε τις πρώτες στρατιές εργατών και μαζί δημοσίων υπαλλήλων, διαχειριστών, λογιστών για τον έλεγχο των εξόδων, την αγορά και μεταφορά των υλικών, που έθεσαν τις βάσεις ενός συστήματος το οποίο θα γιγαντώνονταν με την κατασκευή των μεγάλων πια πυραμίδων. Το αρχαιότερο μνημειακό λίθινο κτίσμα που σώζεται μέχρι σήμερα, έχει στη βάση του πλευρές μήκους 109 και 121 μέτρων αντίστοιχα και βρίσκεται στο κέντρο ενός ολόκληρου συγκροτήματος με ποικίλα κτήρια, ταφικά, βοηθητικά και λατρευτικά. Η ίδια η θέση έχει τη δική της σημασία μια που αποτέλεσε τόπο ταφής ήδη από την πρώτη δυναστεία όντας η νεκρόπολη της Μέμφιδας, με τα εντυπωσιακά μνημεία της και την εξέχουσα σημασία ως διοικητικό κέντρο της Αιγύπτου ρόλο που διατήρησε για πάνω από τρεις χιλιετίες.

Δεν είναι όμως μόνο η βαθμιδωτή πυραμίδα αλλά ολόκληρο το νεκρικό συγκρότημα το οποίο περιλαμβάνεται στο μνημειακό σύνολο που αποτελεί μια οικογενειακή νεκρόπολη, καινοτομία που επίσης εισήγαγε ο Ζοζέρ, με έναν γιγαντιαίο περίβολο. Εκτός από τον ίδιο το Φαραώ που αναπαύονταν στη γρανιτένια σαρκοφάγο στα έγκατα της πυραμίδας στο συγκρότημα έχουν ταφεί 11 τουλάχιστον πριγκίπισσες της οικογένειας του. Όσον αφορά στο Φαραώ το όνομα του όταν ενθρονίστηκε ως ο δεύτερος μονάρχης της 3ης Δυναστείας του Αρχαίου Βασιλείου ήταν Νετζερικέτ και το Ζοζέρ του αποδόθηκε χιλιάδες χρόνια αργότερα κατά το λεγόμενο Νέο Βασίλειο. Ο ίδιος αναφέρεται ότι βασίλεψε 38 χρόνια, αρκετά ώστε να δει το εντυπωσιακό οικοδόμημα του να ολοκληρώνεται, σπάνια τύχη για Αιγύπτιο ηγεμόνα. Αρχικά η πυραμίδα ξεκίνησε να κατασκευάζεται σαν ένας τετράγωνος μασταμπάς, κάτι αξιοσημείωτο μια που οι μασταμπάδες είχαν ορθογώνια κάτοψη και σταδιακά με τέσσερις και αργότερα με συνολικά έξι βαθμίδες πήρε την τελική επαναστατική μορφή του.

Το αρχαιότερο μνημειακό λίθινο κτίσμα που σώζεται μέχρι σήμερα, έχει στη βάση του πλευρές μήκους 109 και 121 μέτρων αντίστοιχα και βρίσκεται στο κέντρο ενός ολόκληρου συγκροτήματος με ποικίλα κτήρια, ταφικά, βοηθητικά και λατρευτικά.

Στο υπόγειο εσωτερικό της πυραμίδας αναπτύσσεται ένας λαβύρινθος μήκους σχεδόν 6 χιλιομέτρων με διαδρόμους και ταφικά δωμάτια που προορίζονταν τόσο για την ταφή μελών της οικογένειας του Ζοζέρ, εκτός φυσικά από τον ίδιο, όσο και για την φύλαξη των κτερισμάτων που ήταν απαραίτητα για την μεταθανάτια ζωή με τη διακόσμηση των χώρων να μιμείται εκείνη ενός ανακτόρου. Οι τάφοι συλλήθηκαν κατά την αρχαιότητα και μαζί η μούμια του Ζοζέρ. Εκτός όμως από τα υπόγεια διαμερίσματα αρκετά υπέργεια ανάμεσα τους και ένα λατρευτικό κτίσμα μέσα στον εντυπωσιακό περίβολο δίνουν το στίγμα της ζωής μέσα από το θάνατο, στα πλαίσια της κοσμοθεωρίας των Αιγύπτιων.

Εντυπωσιακό είναι το στοιχείο ότι η λίθινη κατασκευή του περιβόλου ύψους 10.5 μέτρων με 14 ψευδόθυρες και μια μόνο είσοδο, γνωστή ως «ανακτορική πρόσοψη» μιμούνταν κατασκευαστικά τα πήλινα τούβλα που αποτελούσαν ως τα τότε το βασικό δομικό υλικό. Οι συμβολισμοί είναι πανταχού παρόντες σε όλα τα κτίσματα που περιλαμβάνει το συγκρότημα του Ζοζέρ με επίκεντρο την βαθμιδωτή πυραμίδα και επικεντρώνονται όπως είναι αυτονόητο στη μεταθανάτια ζωή του Φαραώ και της οικογένειας του. Μεταξύ των κτισμάτων ιδιαίτερο είναι το λατρευτικό στα βόρεια της πυραμίδας όπου λάμβαναν χώρα καθημερινές τελετές προς τιμήν των νεκρών, στην ανατολική πλευρά του οποίου υπήρχε και το λεγόμενο σερντάμπ, ένας ναϊσκος που φιλοξενούσε το άγαλμα, το οποίο αντιπροσώπευε το Κα του Φαραώ. Σύμφωνα με τις πεποιθήσεις των Αιγυπτίων το άγαλμα «στέγαζε» την ψυχή και καρπώνονταν κυριολεκτικά, μέσω του ανοικτού στόματος, τις προσφορές ενώ παράλληλα εισέπνεε το θυμίαμα που καίγονταν προς τιμήν του. Τα δρώμενα αυτά υποτίθεται πως η ψυχή μπορούσε να παρακολουθήσει από δυο μικρά ανοίγματα στο ύψος των ματιών στο βόρειο τοίχο του σερντάμπ. Να σημειωθεί ότι το συγκρότημα της βαθμιδωτής πυραμίδας που περιλαμβάνεται στη λίστα των μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO άνοιξε τις πύλες του την άνοιξη του 2020 μετά από αναστηλωτικές εργασίες που διήρκησαν 14 ολόκληρα χρόνια ενώ οι αρχαιολογικές εκπλήξεις από ανασκαφές στην περιοχή είναι συνεχείς. Και σίγουρα κάπου εδώ θα αναρωτηθείτε για το πώς οι πυραμίδες έφτασαν να είναι ένας κοινός αρχιτεκτονικός τύπος ακόμα και σε τόσο απομακρυσμένες μεταξύ τους περιοχές, με σημεία αναφοράς την Αίγυπτο και την Αμερικανική ήπειρο. Η απάντηση δεν είναι φυσικά οι εξωγήινοι αλλά κάτι πολύ απλό. Το τρίγωνο αποτελεί μαζί με τον κύκλο από τα πιο χαρακτηριστικά γεωμετρικά σχήματα που από τη φύση και την τέχνη βρήκε το δρόμο του ως την αρχιτεκτονική.